داروها نقش مهمی در درمان بسیاری از بیماریهای جدی مانند عفونتهای شدید، سرطان یا نارساییهای قلبی و کلیوی دارند. با این حال، برخی از این داروها ممکن است در کنار اثرات درمانی خود، بر ساختارهای حساس گوش داخلی نیز تأثیر بگذارند. به این عارضه اتوتوکسیسیته (Ototoxicity) یا سمیت گوش گفته میشود.
اتوتوکسیسیته میتواند به کاهش شنوایی، وزوز گوش (Tinnitus) یا حتی اختلالات تعادلی منجر شود. آگاهی از این عارضه و پایش منظم شنوایی در طول درمان، نقش مهمی در پیشگیری از آسیبهای دائمی دارد.
اتوتوکسیسیته چیست؟
اتوتوکسیسیته به آسیب ساختارهای گوش داخلی در اثر مصرف برخی داروها یا مواد شیمیایی گفته میشود. این آسیب معمولاً حلزون گوش (Cochlea) و گاهی سیستم دهلیزی (Vestibular System) را درگیر میکند و میتواند موجب کمشنوایی، وزوز گوش یا سرگیجه شود.
شدت این عارضه به عواملی مانند نوع دارو، دوز مصرفی، مدت درمان، عملکرد کلیه، سن بیمار و مصرف همزمان سایر داروهای اتوتوکسیک بستگی دارد.
کدام داروها میتوانند باعث آسیب شنوایی شوند؟
از شناختهشدهترین داروهای اتوتوکسیک میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آنتیبیوتیکهای آمینوگلیکوزیدی مانند جنتامایسین، آمیکاسین و توبرامایسین
- داروهای شیمیدرمانی حاوی پلاتین مانند سیسپلاتین و کربوپلاتین
- برخی داروهای مدر حلقهای مانند فوروزماید و بومتانید (بهویژه در دوزهای بالا یا تزریق وریدی)
- دوزهای بالای سالیسیلاتها مانند آسپیرین (که معمولاً اثرات آن برگشتپذیر است)
- برخی داروهای ضد مالاریا و تعداد محدودی از داروهای دیگر
البته بروز این عارضه در همه افراد یکسان نیست و بسیاری از بیماران بدون هیچ مشکل شنوایی دوره درمان خود را به پایان میرسانند.
این داروها چگونه به گوش داخلی آسیب میرسانند؟
پس از ورود دارو به جریان خون، بخشی از آن ممکن است وارد مایعات گوش داخلی شود. برخی داروها، بهویژه سیسپلاتین، مدت بیشتری در حلزون گوش باقی میمانند و با افزایش تولید رادیکالهای آزاد، باعث استرس اکسیداتیو و آسیب سلولهای مویی گوش داخلی میشوند.
این آسیب معمولاً ابتدا سلولهای مویی خارجی را درگیر میکند؛ سلولهایی که نقش مهمی در تقویت و تفکیک دقیق صداها دارند. به همین دلیل، کاهش شنوایی اغلب از فرکانسهای بالا آغاز شده و در صورت ادامه آسیب ممکن است به فرکانسهای گفتاری نیز گسترش یابد.
نقش ادیولوژیست در پیشگیری از آسیب شنوایی
امروزه در بسیاری از مراکز درمانی، پیش از شروع مصرف داروهای پرخطر، ارزیابی پایه شنوایی انجام میشود. سپس در طول درمان، با استفاده از آزمونهایی مانند ادیومتری تون خالص، ادیومتری فرکانس بالا و در برخی موارد OAE، تغییرات اولیه عملکرد شنوایی بررسی میشود.
تشخیص زودهنگام این تغییرات به پزشک معالج کمک میکند تا در صورت امکان، دوز دارو را تعدیل کرده یا درمان جایگزین را مدنظر قرار دهد و از پیشرفت آسیب جلوگیری شود.
اگر آسیب شنوایی دائمی شود چه باید کرد؟
در برخی بیماران، با وجود رعایت تمام اصول درمانی، آسیب شنوایی دائمی ایجاد میشود. در این شرایط، استفاده از سمعکهای هوشمند میتواند نقش مهمی در بهبود درک گفتار، کاهش بار شناختی ناشی از کمشنوایی و حفظ کیفیت زندگی داشته باشد.
پیشرفت فناوری باعث شده است که امروزه حتی بسیاری از سمعک ها نیز از امکاناتی مانند پردازش هوشمند صدا، کاهش نویز محیط و ارتباط بیسیم با تلفن همراه بهرهمند باشند و گزینههای مناسبی برای طیف گستردهای از کاربران فراهم کنند.
آیا اتوتوکسیسیته فقط باعث کمشنوایی میشود؟
خیر. برخی داروهای اتوتوکسیک علاوه بر حلزون گوش، سیستم تعادلی را نیز تحت تأثیر قرار میدهند. در نتیجه ممکن است فرد دچار سرگیجه، احساس عدم تعادل، ناپایداری هنگام راه رفتن یا تاری دید هنگام حرکت شود. این علائم به دلیل اختلال در عملکرد سیستم دهلیزی و کاهش هماهنگی بین گوش داخلی، چشمها و مغز ایجاد میشوند.
جمعبندی
اتوتوکسیسیته یکی از عوارض شناختهشده برخی داروهای ضروری است، اما آگاهی، پایش منظم شنوایی و همکاری نزدیک میان پزشک معالج و ادیولوژیست میتواند احتمال بروز آسیبهای دائمی را کاهش دهد. در مواردی که کمشنوایی ایجاد میشود نیز، تشخیص بهموقع و استفاده از فناوریهای نوین شنوایی میتواند به حفظ ارتباط فرد با دنیای صداها و ارتقای کیفیت زندگی کمک کند.
