گاهی فرد صداها را می‌شنود، اما درک کلمات برایش دشوار است؛ به‌خصوص زمانی که چند نفر همزمان صحبت می‌کنند یا محیط پر از صدای پس‌زمینه است. ممکن است صدای تلویزیون را بشنود، اما بخش‌هایی از مکالمه را از دست بدهد یا برای فهمیدن صحبت دیگران مرتب درخواست تکرار کند.
این وضعیت می‌تواند یکی از تظاهرات کم‌شنوایی حسی‌عصبی (Sensorineural Hearing Loss) یا SNHL باشد؛ یکی از مهم‌ترین انواع کم‌شنوایی که در اثر اختلال در ساختارهای حسی گوش داخلی و یا مسیرهای عصبی شنوایی ایجاد می‌شود.
کم‌شنوایی حسی‌عصبی می‌تواند در هر سنی ایجاد شود و علل متنوعی از افزایش سن و مواجهه با صداهای شدید گرفته تا عوامل ژنتیکی، بیماری‌ها، داروهای اتوتوکسیک و برخی آسیب‌های گوش داخلی داشته باشد.
در ادامه، این نوع کم‌شنوایی را از نظر علت، علائم، تشخیص و روش‌های توانبخشی بررسی می‌کنیم.
کم‌شنوایی حسی‌عصبی دقیقاً چیست؟
برای درک SNHL، بهتر است مسیر طبیعی شنوایی را به‌صورت ساده بررسی کنیم.
صدا پس از ورود به گوش خارجی و عبور از گوش میانی، به گوش داخلی می‌رسد. در حلزون گوش (Cochlea)، سلول‌های حسی و ساختارهای مرتبط با آن ارتعاشات صوتی را به پیام‌های عصبی تبدیل می‌کنند. این اطلاعات سپس از طریق عصب شنوایی به مسیرهای شنوایی مرکزی و در نهایت مغز منتقل می‌شود.
اگر اختلال اصلی در سلول‌های حسی گوش داخلی و/یا فیبرهای عصبی شنوایی باشد، کم‌شنوایی حسی‌عصبی ایجاد می‌شود.
در مقابل، اگر مشکل در گوش خارجی یا گوش میانی و مسیر انتقال مکانیکی صدا ایجاد شده باشد، با کم‌شنوایی انتقالی(Conductive Hearing Loss) مواجه هستیم.
گاهی نیز هر دو نوع اختلال به‌طور همزمان وجود دارند که به آن کم‌شنوایی میکس (Mixed Hearing Loss) گفته می‌شود.
آیا کم‌شنوایی حسی‌عصبی قابل برگشت است؟
پاسخ به علت کم‌شنوایی بستگی دارد.
در بسیاری از موارد، آسیب سلول‌های حسی حلزون، به‌خصوص در اثر افزایش سن یا مواجهه طولانی با نویز، دائمی است. در انسان سلول‌های مویی آسیب‌دیده حلزون به‌طور طبیعی توان بازسازی قابل‌توجهی ندارند؛ به همین دلیل، هدف اصلی در بسیاری از این موارد جبران عملکرد شنوایی و توانبخشی است، نه بازسازی مستقیم سلول‌های آسیب‌دیده.
البته این موضوع نباید با همه انواع SNHL یکسان در نظر گرفته شود؛ برای مثال، افت شنوایی حسی‌عصبی ناگهانی شرایط متفاوتی دارد و نیازمند ارزیابی و درمان سریع پزشکی است.
مهم‌ترین علل کم‌شنوایی حسی‌عصبی
SNHL یک بیماری واحد نیست، بلکه نتیجه‌ای است که می‌تواند از عوامل مختلفی ایجاد شود.
۱ . افزایش سن و پیرگوشی
پیرگوشی (Presbycusis) یکی از شایع‌ترین علل کم‌شنوایی حسی‌عصبی در بزرگسالان است.
با افزایش سن، تغییرات تدریجی در ساختارهای گوش داخلی و مسیرهای شنوایی می‌توانند باعث کاهش حساسیت شنوایی شوند. این نوع کم‌شنوایی معمولاً در فرکانس‌های بالا بارزتر است و ممکن است درک گفتار، به‌خصوص در محیط‌های شلوغ، دشوار شود.
۲ . مواجهه با صدای شدید
قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض صداهای شدید یا مواجهه با یک صدای بسیار شدید می‌تواند به ساختارهای حساس گوش داخلی آسیب برساند.
صدای بلند می‌تواند به دسته‌های استریوسیلیا روی سلول‌های مویی آسیب وارد کند و این آسیب ممکن است دائمی باشد. شدت صدا، مدت مواجهه و فاصله از منبع صوتی از عوامل مهم تعیین‌کننده میزان خطر هستند.
۳ . عوامل ژنتیکی و مادرزادی
برخی انواع کم‌شنوایی حسی‌عصبی از بدو تولد وجود دارند یا زمینه ژنتیکی دارند. این عوامل می‌توانند به‌تنهایی یا همراه با سایر مشکلات پزشکی موجب اختلال در عملکرد گوش داخلی شوند.
۴. داروهای اتوتوکسیک
برخی داروها می‌توانند به ساختارهای شنوایی یا تعادلی گوش داخلی آسیب برسانند. برخی داروهای شیمی‌درمانی و تعدادی از داروهای خاص از جمله عوامل شناخته‌شده در اتوتوکسیسیته هستند.
بنابراین در صورت مصرف داروهای بالقوه اتوتوکسیک، ارزیابی و پایش شنوایی اهمیت ویژه‌ای دارد.
۵ . بیماری‌ها و اختلالات گوش داخلی
برخی بیماری‌ها و شرایط پزشکی نیز می‌توانند با SNHL همراه باشند؛ از جمله:
- بیماری منییر
- برخی عفونت‌ها
- مننژیت
- بیماری‌های خودایمنی
- تروما و آسیب‌های سر
- برخی اختلالات عصب شنوایی
- افت شنوایی حسی‌عصبی ناگهانی
علائم کم‌شنوایی حسی‌عصبی چیست؟
علائم SNHL بسته به شدت، الگوی افت شنوایی، یک‌طرفه یا دوطرفه بودن آن و علت ایجادکننده می‌تواند متفاوت باشد.
با این حال، برخی نشانه‌ها شایع‌تر هستند:
دشواری در فهم گفتار
یکی از مهم‌ترین شکایت‌ها این است که فرد احساس می‌کند صدا را می‌شنود اما کلمات را به‌خوبی متوجه نمی‌شود.
این مشکل ممکن است در محیط‌های آرام کمتر محسوس باشد، اما در محیط‌های شلوغ به شکل واضح‌تری خود را نشان دهد.
مشکل در درک گفتار در نویز
رستوران، مهمانی، جلسه کاری یا محیط‌های پرجمعیت می‌توانند برای فرد مبتلا به کم‌شنوایی حسی‌عصبی بسیار چالش‌برانگیز باشند.
توانایی درک گفتار فقط به آستانه شنوایی وابسته نیست و عواملی مانند الگوی افت شنوایی، توانایی تشخیص گفتار و وضعیت سیستم شنوایی مرکزی نیز اهمیت دارند.
وزوز گوش
وزوز گوش می‌تواند همراه با کم‌شنوایی حسی‌عصبی مشاهده شود، اگرچه وجود وزوز برای تشخیص SNHL ضروری نیست.
Recruitment
برخی بیماران مبتلا به آسیب حلزونی ممکن است Recruitment را تجربه کنند؛ یعنی محدوده بین شنیدن یک صدای بسیار آرام و احساس ناراحتی از صدای بلند برای آنها کاهش پیدا می‌کند.
در نتیجه، فرد ممکن است همزمان با اینکه برخی صداهای آرام را به‌سختی می‌شنود، صداهای بلند را آزاردهنده تجربه کند.
کم‌شنوایی حسی‌عصبی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص SNHL تنها با پرسیدن علائم امکان‌پذیر نیست و نیازمند ارزیابی دقیق شنوایی است.
معمولاً ارزیابی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
۱ . اتوسکوپی
بررسی مجرای گوش و پرده گوش برای شناسایی مشکلاتی که ممکن است باعث کم‌شنوایی انتقالی شوند.
۲. ادیومتری تون خالص
در Pure Tone Audiometry آستانه شنوایی در فرکانس‌های مختلف بررسی می‌شود.
این آزمایش به متخصص کمک می‌کند شدت و الگوی افت شنوایی و همچنین تفاوت بین دو گوش را مشخص کند.
۳ . بررسی راه هوایی و استخوانی
مقایسه آستانه‌های هدایت هوایی و استخوانی به افتراق کم‌شنوایی انتقالی، حسی‌عصبی و میکس کمک می‌کند.
۴ . ارزیابی گفتار
آزمون‌های گفتاری می‌توانند اطلاعات مهمی درباره توانایی بیمار در تشخیص و درک کلمات ارائه دهند.
در برخی بیماران، میزان افت شنوایی با عملکرد گفتاری کاملاً هم‌راستا نیست؛ به همین دلیل ارزیابی گفتار در کنار ادیومتری اهمیت دارد.
آیا کم‌شنوایی حسی‌عصبی درمان می‌شود؟
پاسخ به این سؤال به علت، شدت، مدت و الگوی افت شنوایی بستگی دارد.
در مواردی که آسیب گوش داخلی دائمی است، هدف اصلی درمان، بازگرداندن عملکرد ارتباطی و بهبود کیفیت زندگی است.
سمعک؛ مهم‌ترین ابزار توانبخشی برای بسیاری از بیماران
سمعک‌ها برای بسیاری از افراد مبتلا به کم‌شنوایی حسی‌عصبی، یکی از مهم‌ترین گزینه‌های توانبخشی هستند.
سمعک برخلاف تصور رایج، صرفاً یک تقویت‌کننده ساده نیست. سیستم‌های دیجیتال و هوشمند مدرن امروزی می‌توانند سیگنال صوتی را بر اساس ویژگی‌های شنوایی فرد پردازش کنند و از قابلیت‌هایی مانند:
- تقویت فرکانسی متناسب با ادیوگرام
- مدیریت نویز
- جهت‌دهی میکروفون‌ها
- کنترل فیدبک
- پردازش گفتار
- اتصال بی‌سیم و تجهیزات کمک‌شنیداری
استفاده کنند. فناوری‌های کمک‌شنیداری می‌توانند به افراد کمک کنند گفتار را واضح‌تر دریافت کنند و در موقعیت‌های روزمره ارتباط مؤثرتری داشته باشند.
نکته مهم درباره فناوری‌های پیشرفته سمعک
هیچ الگوریتمی نمی‌تواند سلول‌های مویی آسیب‌دیده حلزون را دوباره ایجاد کند. فناوری سمعک در واقع تلاش می‌کند اطلاعات صوتی قابل‌استفاده‌تری را در اختیار سیستم شنوایی باقی‌مانده قرار دهد.
بنابراین انتخاب سمعک باید بر اساس ادیوگرام، توانایی درک گفتار، نیازهای ارتباطی، سبک زندگی و شرایط فرد انجام شود.
نقش فناوری‌های جدید یونیترون در توانبخشی کم‌شنوایی
در سال‌های اخیر، پلتفرم‌های دیجیتال سمعک با تمرکز بیشتری بر پردازش گفتار در محیط‌های پیچیده، مدیریت نویز و اتصال به تجهیزات هوشمند توسعه یافته‌اند.
در محصولات جدید Unitron از سیستم‌عامل Integra OS استفاده می‌کند. Integra OS می‌تواند محیط‌های شنیداری مختلف را شناسایی کرده و تنظیمات پردازشی را با شرایط شنیداری تغییر دهد. همچنین قابلیت‌هایی مانند Hyperfocus، Speech Enhancement و اتصال بی‌سیم در این پلتفرم ارائه شده‌اند.
این فناوری‌ها را باید به‌عنوان ابزارهای توانبخشی و پردازش سیگنال در نظر گرفت، نه درمانی برای علت اصلی کم شنوایی حسی- عصبی.
چه زمانی کاشت حلزون مطرح می‌شود؟
در برخی بیماران، شدت کم‌شنوایی به حدی است که سمعک‌های مناسب و به‌درستی تنظیم‌شده نمی‌توانند دسترسی کافی به گفتار ایجاد کنند.
در چنین شرایطی، کاشت حلزون (Cochlear Implant) می‌تواند یکی از گزینه‌های توانبخشی باشد.
کاشت حلزون برخلاف سمعک، بخش‌های آسیب‌دیده گوش داخلی را دور می‌زند و از طریق تحریک الکتریکی عصب شنوایی، اطلاعات صوتی را منتقل می‌کند
جمع‌بندی
کم‌شنوایی حسی‌عصبی یا SNHL نتیجه اختلال در ساختارهای حسی گوش داخلی و یا مسیرهای عصبی شنوایی است و می‌تواند از عوامل مختلفی مانند افزایش سن، مواجهه با نویز، عوامل ژنتیکی، بیماری‌ها، داروهای اتوتوکسیک و برخی آسیب‌های گوش داخلی ناشی شود.
این نوع کم‌شنوایی در بسیاری از موارد دائمی است؛ اما دائمی بودن آسیب به معنای غیرقابل‌مدیریت بودن آن نیست.
تشخیص دقیق نوع و شدت کم‌شنوایی، ارزیابی توانایی درک گفتار و انتخاب مناسب‌ترین روش توانبخشی می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر ارتباطات روزمره و کیفیت زندگی فرد داشته باشد.
بسته به شرایط بیمار، گزینه‌های توانبخشی می‌توانند شامل سمعک، تجهیزات کمک‌شنیداری، توانبخشی شنوایی و در موارد واجد شرایط، کاشت حلزون باشند.
در حیات مدیسا طب نیز تمرکز باید بر این باشد که انتخاب و تنظیم سمعک بر اساس نیاز واقعی بیمار و ارزیابی تخصصی شنوایی انجام شود؛ زیرا هیچ فناوری‌ای جایگزین تشخیص و فیتینگ اصولی توسط متخصص شنوایی‌شناسی نمی‌شود.
