کلستئاتوم (Cholesteatoma) یکی از مهمترین بیماریهای گوش میانی است که اگرچه یک ضایعه خوشخیم و غیرسرطانیمحسوب میشود، اما به دلیل ماهیت پیشرونده و توانایی تخریب استخوان، میتواند عوارض جدی برای سیستم شنوایی و حتی ساختارهای مجاور مغز ایجاد کند.
برخلاف تصور بسیاری از بیماران، کلستئاتوم صرفاً یک عفونت ساده گوش یا تجمع جرم نیست؛ بلکه ضایعهای است که در صورت عدم تشخیص و درمان بهموقع، میتواند موجب تخریب استخوانچههای شنوایی، آسیب به گوش داخلی، فلج عصب صورت و در موارد نادر، عوارض داخل جمجمهای مانند مننژیت یا آبسه مغزی شود.
در این مقاله از دپارتمان علمی حیات مدیسا طب، به بررسی علل ایجاد کلستئاتوم، علائم، روشهای تشخیص، درمانهای جراحی و نقش توانبخشی شنوایی پس از درمان میپردازیم.
کلستئاتوم گوش چیست؟
کلستئاتوم مجموعهای از اپیتلیوم سنگفرشی کراتینیزه و تجمع کراتین است که بهصورت غیرطبیعی در فضای گوش میانی یا حفره ماستوئید رشد میکند.
در حالت طبیعی، سطح داخلی گوش میانی توسط مخاط پوشیده شده است، در حالی که پوست کراتینیزه تنها در مجرای گوش خارجی وجود دارد. زمانی که این سلولهای پوستی وارد گوش میانی شوند یا در اثر اختلالات تکاملی در آن باقی بمانند، به مرور زمان کراتین تولید کرده و تودهای پیشرونده ایجاد میکنند.
اگرچه کلستئاتوم از نظر آسیبشناسی یک تومور سرطانی نیست، اما رشد مداوم آن همراه با فعال شدن فرایندهای التهابی و آنزیمی میتواند موجب فعال شدن سلولهای تخریبکننده استخوان (استئوکلاستها) و فرسایش تدریجی استخوانهای اطراف شود.
آیا کلستئاتوم سرطان است؟
خیر.
کلستئاتوم یک بیماری خوشخیم (Benign) است و سلولهای سرطانی ندارد.
با این حال، به دلیل رشد تدریجی و توانایی تخریب استخوان و بافتهای اطراف، یکی از بیماریهای مهم گوش محسوب میشود که نیازمند درمان بهموقع است.
انواع کلستئاتوم
کلستئاتوم به دو نوع اصلی تقسیم میشود.
۱ . کلستئاتوم اکتسابی (Acquired Cholesteatoma)
این نوع، شایعترین شکل بیماری است و معمولاً در اثر اختلال عملکرد شیپور استاش ایجاد میشود.
در صورت تهویه نامناسب گوش میانی، فشار منفی ایجاد شده باعث فرورفتگی بخشی از پرده گوش بهویژه ناحیه Pars Flaccidaو تشکیل پاکت انقباضی (Retraction Pocket) میشود. با تجمع تدریجی سلولهای پوستی و کراتین در این پاکت، کلستئاتوم شکل میگیرد.
در برخی بیماران نیز مهاجرت اپیتلیوم از لبه پارگی پرده گوش یا پیامد جراحیهای قبلی گوش میتواند در ایجاد کلستئاتوم نقش داشته باشد.
۲ . کلستئاتوم مادرزادی (Congenital Cholesteatoma)
این نوع بسیار نادرتر است و در اثر باقی ماندن سلولهای اپیتلیال در دوران رشد جنینی ایجاد میشود.
کودکان مبتلا معمولاً سابقه عفونت یا پارگی پرده گوش ندارند و در معاینه، پرده گوش سالم بوده اما یک توده سفیدرنگ در پشت آن مشاهده میشود.
علائم کلستئاتوم گوش
علائم بیماری معمولاً بهآرامی و طی ماهها یا سالها ایجاد میشوند.
شایعترین علائم عبارتاند از:
- ترشح مزمن و بدبوی گوش
- کاهش شنوایی (اغلب از نوع انتقالی)
- احساس پری یا فشار در گوش
- وزوز گوش
- کاهش تدریجی وضوح شنوایی
برخلاف تصور رایج، درد گوش معمولاً علامت اصلی کلستئاتوم نیست و بیشتر زمانی ایجاد میشود که عفونت فعال یا التهاب شدید وجود داشته باشد.
علائم هشداردهنده بیماری پیشرفته
در صورت گسترش کلستئاتوم، ممکن است علائم زیر ظاهر شوند:
- سرگیجه یا عدم تعادل
- ضعف یا فلج عضلات صورت
- کاهش شنوایی حسیعصبی
- سردرد شدید
- تب همراه با ترشح گوش
- علائم عصبی ناشی از عوارض داخل جمجمهای
بروز این علائم نیازمند مراجعه فوری به متخصص گوش، حلق و بینی است.
چگونه کلستئاتوم تشخیص داده میشود؟
تشخیص این بیماری بر اساس مجموعهای از معاینه بالینی، ارزیابی شنوایی و تصویربرداری انجام میشود.
اتوسکوپی و میکروسکوپی گوش
اولین مرحله تشخیص، مشاهده مستقیم پرده گوش است.
وجود پاکت انقباضی، تجمع کراتین سفیدرنگ، پولیپ یا ترشحات مزمن میتواند احتمال کلستئاتوم را مطرح کند.
ارزیابی شنوایی
ادیومتری و در صورت نیاز تمپانومتری برای تعیین میزان و نوع کمشنوایی انجام میشوند.
تمپانومتری به بررسی وضعیت گوش میانی کمک میکند، اما بهتنهایی برای تشخیص کلستئاتوم کافی نیست.
سیتیاسکن استخوان گیجگاهی (HRCT)
سیتیاسکن با وضوح بالا بهترین روش برای بررسی:
- میزان تخریب استخوان
- وضعیت استخوانچهها
- درگیری ماستوئید
- برنامهریزی جراحی
است.
MRI با تکنیک Diffusion-Weighted Imaging
در برخی بیماران، بهویژه پس از جراحی، MRI با تکنیک Non-EPI Diffusion-Weighted Imaging (DWI) برای تشخیص کلستئاتوم باقیمانده یا عود بیماری کاربرد بسیار مهمی دارد.
درمان کلستئاتوم
برخلاف بسیاری از بیماریهای گوش، کلستئاتوم با دارو درمان نمیشود.
قطرههای گوش یا آنتیبیوتیکها تنها برای کنترل عفونت و کاهش ترشحات استفاده میشوند و قادر به حذف ضایعه نیستند.
درمان اصلی، جراحی است.
اهداف جراحی عبارتاند از:
- حذف کامل کلستئاتوم
- ایجاد یک گوش خشک و ایمن
- پیشگیری از عود بیماری
- حفظ یا بهبود شنوایی در صورت امکان
در برخی بیماران، بازسازی استخوانچههای شنوایی (Ossiculoplasty) همزمان با جراحی اولیه انجام میشود و در برخی دیگر، در مرحلهای جداگانه صورت میگیرد.
توانبخشی شنوایی پس از جراحی
اگرچه بسیاری از بیماران پس از جراحی بهبود قابل توجهی پیدا میکنند، اما در برخی افراد به دلیل تخریب استخوانچهها یا آسیبهای ناشی از بیماری، کمشنوایی پایدار باقی میماند.
در این شرایط، ارزیابی دقیق شنوایی و انتخاب مناسبترین روش توانبخشی اهمیت زیادی دارد.
بر اساس شرایط هر بیمار، ممکن است از گزینههای زیر استفاده شود:
- سمعکهای پشتگوشی یا رسیور داخل مجرا (RIC)
- قالبگیری اختصاصی برای گوشهای جراحیشده
- سمعکهای مقاوم در برابر رطوبت
- سیستمهای انتقال صوت از طریق استخوان (Bone Conduction Hearing Systems) در بیماران منتخب
انتخاب مناسبترین راهکار باید توسط شنواییشناس و با توجه به وضعیت آناتومی گوش، میزان کمشنوایی و شرایط پس از جراحی انجام شود.
اهمیت پیگیری پس از درمان
حتی پس از جراحی موفق، احتمال باقی ماندن یا عود کلستئاتوم وجود دارد.
به همین دلیل، معاینات منظم توسط متخصص گوش و در صورت نیاز انجام تصویربرداری، بهویژه MRI با تکنیک Diffusion، بخش مهمی از روند درمان محسوب میشود.
پیگیری منظم میتواند عود بیماری را در مراحل اولیه شناسایی کرده و از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.
جمعبندی
کلستئاتوم یکی از مهمترین بیماریهای پیشرونده گوش میانی است که با وجود خوشخیم بودن، در صورت عدم درمان میتواند موجب تخریب استخوانچههای شنوایی، آسیب به گوش داخلی، فلج عصب صورت و حتی عوارض داخل جمجمهای شود. تشخیص زودهنگام، درمان جراحی مناسب و پیگیری منظم، نقش اساسی در کنترل بیماری و حفظ عملکرد شنوایی دارند.
