شنیدن صدای سوت، زنگ، هیس، وزوز یا حتی ضربان در گوش، تجربه‌ای است که افراد زیادی آن را تجربه می‌کنند. این پدیده که در اصطلاح پزشکی تینیتوس (Tinnitus) یا وزوز گوش نامیده می‌شود، همیشه منشأ و مکانیسم یکسانی ندارد.
در بیشتر موارد، فرد تنها کسی است که صدای وزوز را می‌شنود و هیچ صدای متناظر قابل اندازه‌گیری در محیط یا از یک منبع صوتی داخلی مشخص وجود ندارد. با این حال، در گروه کوچکی از بیماران، وزوز می‌تواند با یک منبع صوتی تولیدشده در داخل بدنارتباط داشته باشد؛ به همین دلیل، در برخی شرایط امکان شناسایی یا حتی شنیدن آن توسط معاینه‌کننده نیز وجود دارد.
در این مقاله از آکادمی آموزشی حیات مدیسا طب، تفاوت میان وزوز گوش ذهنی و عینی، علل احتمالی هرکدام و رویکردهای تشخیصی و مدیریتی آن‌ها را بررسی می‌کنیم.
وزوز گوش ذهنی (Subjective Tinnitus) چیست؟
وزوز گوش ذهنی شایع‌ترین شکل تینیتوس است. در این حالت، صدای وزوز فقط توسط خود فرد درک می‌شود و یک منبع صوتی خارجی یا یک منبع صوتی داخلی قابل شناسایی که بتوان آن را به‌طور مستقیم اندازه‌گیری کرد، وجود ندارد.
ممکن است فرد این صدا را به شکل‌های مختلفی تجربه کند، از جمله:
- سوت
- زنگ
- هیس
- وزوز
- صدای باد
- صدای زیر یا بم مداوم یا متناوب
شدت و کیفیت این صدا نیز می‌تواند از فردی به فرد دیگر و حتی در یک فرد در طول زمان تغییر کند.
چرا وزوز ذهنی ایجاد می‌شود؟
وزوز ذهنی یک اختلال ساده و تک‌علتی نیست و مکانیسم دقیق آن هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است. با این حال، شواهد علمی نشان می‌دهند که تغییر در ورودی‌های شنوایی و تغییرات در فعالیت شبکه‌های عصبی مرتبط با پردازش صدا می‌توانند در ایجاد و تداوم وزوز نقش داشته باشند.
یکی از عوامل مهم، کم‌شنوایی است. کم‌شنوایی مرتبط با افزایش سن، مواجهه طولانی یا شدید با صداهای بلند و برخی بیماری‌ها یا داروهای مؤثر بر سیستم شنوایی می‌توانند با بروز وزوز همراه باشند. البته وزوز لزوماً به معنای وجود کم‌شنوایی نیست و ممکن است در افرادی با آستانه‌های شنوایی نسبتاً طبیعی نیز مشاهده شود.
بنابراین، بهتر است وزوز را صرفاً به این شکل توضیح ندهیم که «سلول‌های مویی آسیب می‌بینند و مغز برای جبران، صدای کاذب تولید می‌کند». این توضیح، بخشی از مدل‌های مطرح‌شده درباره وزوز را بیان می‌کند، اما سازوکار واقعی آن پیچیده‌تر است و سیستم عصبی مرکزی، مسیرهای شنوایی و تعامل میان شبکه‌های مختلف مغزی نیز در آن نقش دارند.
وزوز گوش عینی (Objective Tinnitus) چیست؟
وزوز عینی نوع نادرتری از وزوز است که با وجود یک منبع صوتی یا ارتعاشی تولیدشده در داخل بدن ارتباط دارد. این صدا ممکن است در برخی شرایط برای فرد دیگری نیز قابل شنیدن یا با معاینه و تجهیزات مناسب قابل شناسایی باشد.
منابع ایجاد این نوع صدا می‌توانند عروقی، عضلانی یا مرتبط با ساختارهای اطراف گوش و سر و گردن باشند.
مهم‌ترین منابع احتمالی وزوز عینی
۱ . علل عروقی
برخی اختلالات عروقی در اطراف گوش و جمجمه می‌توانند موجب ایجاد صدایی ریتمیک یا ضرباندار شوند. در این شرایط، فرد ممکن است صدایی شبیه «تپش» را تجربه کند که با ضربان قلب هماهنگ است.
از جمله علل احتمالی می‌توان به برخی ناهنجاری‌های عروقی، تغییرات جریان خون، فیستول‌های شریانی‌وریدی و بعضی توده‌های عروقی اشاره کرد.
البته یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
هر وزوز ضربانداری الزاماً وزوز عینی نیست.
وزوز ضرباندار می‌تواند فقط توسط خود بیمار احساس شود و در این حالت، معاینه‌کننده لزوماً قادر به شنیدن آن نیست. به همین دلیل، «ضرباندار بودن» و «عینی بودن» دو اصطلاح یکسان نیستند.
۲ . انقباضات غیرطبیعی عضلات
انقباضات غیرارادی برخی عضلات اطراف گوش میانی یا سقف دهان می‌توانند صداهایی مانند تق‌تق، کلیک یا ضربه‌های ریتمیک ایجاد کنند.
برای مثال، میوکلونوس عضلات گوش میانی یا کام می‌تواند باعث ایجاد صداهای تکرارشونده شود. این صداها در بعضی موارد برای فرد دیگری نیز قابل شنیدن هستند.
۳ . سایر صداهای تولیدشده در بدن
برخی تغییرات ساختاری یا عملکردی در اطراف گوش، حلق، شیپور استاش و عروق نیز می‌توانند باعث ایجاد صداهایی شوند که فرد آن‌ها را به صورت وزوز تجربه می‌کند.
به همین دلیل، در موارد مشکوک به وزوز عینی، بررسی دقیق گوش، سر و گردن و در صورت لزوم بررسی‌های تکمیلی اهمیت دارد.
آیا مشکلات مفصل فک باعث وزوز عینی می‌شوند؟
اختلالات مفصل گیجگاهی‌فکی (TMJ) می‌توانند با وزوز گوش ارتباط داشته باشند و در برخی افراد، حرکت فک یا فشار بر عضلات و مفصل فک می‌تواند شدت وزوز را تغییر دهد.
با این حال، نباید صدای تق‌تق مفصل فک را با «وزوز عینی» یکی دانست.
در واقع، TMJ بیشتر در چارچوب وزوز سوماتوسنسوری یا ارتباطات حسی-حرکتی سر و گردن با سیستم شنواییمورد توجه قرار می‌گیرد و تشخیص آن نیازمند ارزیابی بالینی مناسب است.
تشخیص وزوز گوش چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص وزوز صرفاً با پرسیدن «چه صدایی می‌شنوید؟» انجام نمی‌شود. پزشک یا شنوایی‌شناس معمولاً درباره ویژگی‌های وزوز، مدت زمان آن، یک‌طرفه یا دوطرفه بودن، ضرباندار بودن، تغییرات آن با حرکت سر یا فک و علائم همراه سؤال می‌کند.
ارزیابی شنوایی نیز بخش مهمی از بررسی بیماران مبتلا به وزوز است. معاینه گوش، بررسی سابقه پزشکی و دارویی و در موارد خاص، تصویربرداری یا سایر آزمایش‌های تکمیلی نیز ممکن است ضرورت پیدا کند. انتخاب این بررسی‌ها به ویژگی‌های وزوز و یافته‌های معاینه بستگی دارد.
چه زمانی مراجعه پزشکی اهمیت بیشتری دارد؟
اگر وزوز:
- به‌صورت ضرباندار و هماهنگ با نبض باشد؛
- به‌طور ناگهانی ایجاد شده باشد؛
- فقط در یک گوش وجود داشته باشد؛
- همراه با کاهش شنوایی ناگهانی، سرگیجه یا سایر علائم عصبی باشد؛
- یا به‌طور مداوم و قابل‌توجه زندگی روزمره و خواب را تحت تأثیر قرار دهد،
ارزیابی پزشکی و شنوایی‌شناختی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
به‌خصوص در وزوز ضرباندار، شناسایی علت زمینه‌ای اهمیت دارد؛ زیرا بعضی علل عروقی یا ساختاری نیازمند بررسی پزشکی و تصویربرداری هستند.
مدیریت وزوز ذهنی؛ هدف همیشه حذف کامل صدا نیست
در وزوز ذهنی، درمان به علت زمینه‌ای و شرایط هر فرد بستگی دارد. اگر وزوز همراه با کم‌شنوایی باشد، سمعک می‌تواند برای بهبود دسترسی فرد به صداهای محیطی و گفتار مورد استفاده قرار گیرد و در برخی افراد به کاهش آزار ناشی از وزوز کمک کند.
همچنین روش‌هایی مانند آموزش و مشاوره، sound therapy و در افراد منتخب، درمان‌های روان‌شناختی مانند CBT می‌توانند در مدیریت وزوز مورد استفاده قرار گیرند. انتخاب روش مناسب باید بر اساس وضعیت فرد و ارزیابی تخصصی انجام شود.
نقش Tinnitus Masker در سمعک‌های یونیترون
برخی سمعک‌های Unitron به قابلیت Tinnitus Masker مجهز هستند. این قابلیت در واقع یک مولد نویز است که می‌تواند یک صدای پهن‌باند ایجاد کند تا به‌عنوان بخشی از برنامه مدیریت وزوز، توجه فرد را از صدای وزوز منحرف کرده و نوعی غنی‌سازی صوتی ایجاد کند.
نکته مهم این است که Tinnitus Masker را نباید یک «درمان قطعی» یا راهکاری برای حذف منبع وزوز در نظر گرفت. استفاده از آن باید متناسب با شرایط فرد و با تنظیم مناسب توسط متخصص شنوایی انجام شود.
یونیترون در منابع رسمی خود نیز تأکید می‌کند که Tinnitus Masker باید در چارچوب مدیریت فردی وزوز و با تنظیم متخصص مورد استفاده قرار گیرد.
در نسل‌های جدید سمعک‌های یونیترون ، قابلیت Tinnitus Masker در برخی مدل‌ها ارائه شده است.
بنابراین، هنگام انتخاب سمعک برای فرد مبتلا به وزوز، صرفاً وجود عبارت «Tinnitus Masker» کافی نیست؛ بلکه باید نوع کم‌شنوایی، نیازهای شنیداری، ویژگی وزوز و نحوه تنظیم و استفاده از این قابلیت نیز در نظر گرفته شود.
جمع‌بندی
وزوز گوش یک علامت با علل و مکانیسم‌های متنوع است و همه انواع آن را نمی‌توان با یک توضیح واحد توصیف کرد.
وزوز ذهنی شایع‌ترین نوع است و در آن، فرد صدا را درک می‌کند بدون اینکه یک منبع صوتی خارجی یا داخلی قابل شناسایی برای آن وجود داشته باشد. در مقابل، وزوز عینی با یک منبع صوتی یا ارتعاشی تولیدشده در داخل بدن ارتباط دارد و در برخی موارد ممکن است توسط فرد دیگری نیز قابل تشخیص باشد.
از سوی دیگر، وزوز ضرباندار الزاماً به معنای وزوز عینی نیست و به‌ویژه در مواردی که صدا با ضربان قلب هماهنگ است، بررسی پزشکی برای شناسایی علت احتمالی اهمیت دارد.
در صورت وجود وزوز مداوم، یک‌طرفه، ضرباندار یا همراه با تغییرات شنوایی و سایر علائم، مراجعه به متخصص گوش و حلق و بینی و انجام ارزیابی شنوایی می‌تواند نخستین گام برای شناسایی علت و انتخاب مسیر مناسب مدیریت باشد.
