اگزوستوز گوش یا External Auditory Canal Exostosis (EAE) نوعی رشد خوش‌خیم استخوان در دیواره مجرای گوش خارجی است. این عارضه معمولاً به‌صورت برجستگی‌های استخوانی در مجرای گوش ایجاد می‌شود و در بسیاری از افراد بدون علامت باقی می‌ماند؛ اما در صورت پیشرفت و تنگ‌شدن مجرای گوش، می‌تواند باعث تجمع جرم گوش، گیر افتادن آب، عفونت‌های مکرر گوش خارجی و در موارد شدید، کاهش شنوایی انتقالی شود.
این عارضه به‌ویژه در افرادی که به‌طور مکرر در معرض آب سرد و باد قرار دارند، از جمله شناگران، موج‌سواران و غواصان، بیشتر دیده می‌شود و به همین دلیل با عنوان گوش موج‌سواران (Surfer’s Ear) نیز شناخته می‌شود. بااین‌حال، بروز اگزوستوز الزاماً به فعالیت‌های آبی محدود نیست و در افراد مختلف می‌تواند با میزان متفاوتی از مواجهه با آب و شرایط محیطی مشاهده شود.
اگزوستوز گوش چگونه ایجاد می‌شود؟
اگزوستوز در اثر رشد تدریجی استخوان در دیواره مجرای گوش خارجی ایجاد می‌شود. ارتباط این عارضه با تماس مکرر با آب سرد، هوای سرد و باد در مطالعات مختلف گزارش شده است؛ بااین‌حال، مکانیسم دقیق ایجاد این رشد استخوانی به‌طور کامل مشخص نشده است.
مطالعات انجام‌شده در میان موج‌سواران و غواصان نشان داده‌اند که میزان مواجهه با آب سرد و همچنین مدت و دفعات فعالیت‌های آبی می‌تواند با افزایش احتمال و شدت اگزوستوز ارتباط داشته باشد. در برخی مطالعات نیز این عارضه در افرادی که در آب‌های نسبتاً گرم فعالیت می‌کنند گزارش شده است؛ بنابراین نمی‌توان آب سرد را تنها عامل ایجادکننده آن دانست.
اگزوستوز معمولاً به‌آرامی و طی سال‌ها ایجاد و پیشرفت می‌کند. هرچه میزان و مدت مواجهه با عوامل خطر بیشتر باشد، احتمال ایجاد و شدت ضایعات نیز ممکن است افزایش یابد.
چه افرادی بیشتر در معرض اگزوستوز گوش قرار دارند؟
این عارضه بیشتر در افرادی مشاهده می‌شود که به‌صورت مداوم در محیط‌های آبی یا در معرض باد و سرمای محیطی فعالیت دارند، از جمله:
- موج‌سواران
- غواصان
- شناگران
- کایاک‌سواران و سایر ورزشکاران آبی
- افرادی که به‌طور مکرر در معرض آب سرد و باد قرار می‌گیرند
البته داشتن سابقه فعالیت آبی به معنای ابتلای قطعی به اگزوستوز نیست. مدت فعالیت، تعداد دفعات مواجهه و شرایط محیطی می‌توانند در میزان خطر نقش داشته باشند.
علائم اگزوستوز گوش چیست؟
اگزوستوز در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکند و وجود آن تنها هنگام معاینه گوش مشخص شود.
با افزایش اندازه برجستگی‌های استخوانی و تنگ‌شدن مجرای گوش، علائم احتمالی می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- احساس گرفتگی یا انسداد گوش
- تجمع جرم گوش
- گیر افتادن آب در مجرای گوش پس از شنا یا استحمام
- افزایش احتمال عفونت گوش خارجی
- احساس ناراحتی یا درد گوش در برخی افراد
- ترشح از گوش در صورت ایجاد عفونت
- کاهش شنوایی، به‌ویژه در صورت تنگ‌شدن قابل‌توجه مجرای گوش
یکی از مشکلات مهم در اگزوستوز، کاهش فضای داخل مجرای گوش است. این تنگی می‌تواند خروج طبیعی آب و جرم گوش را دشوار کند و در نتیجه، احتمال تجمع رطوبت و بروز عفونت را افزایش دهد.
آیا اگزوستوز باعث کم‌شنوایی می‌شود؟
در موارد قابل‌توجه، اگزوستوز می‌تواند باعث کم‌شنوایی انتقالی شود. این اتفاق معمولاً زمانی رخ می‌دهد که رشد استخوانی موجب تنگ‌شدن شدید مجرای گوش شود یا تجمع جرم و بقایای پوستی در فضای محدودشده مجرا، انتقال صوت را مختل کند.
بنابراین، وجود اگزوستوز به‌تنهایی به معنای وجود کم‌شنوایی نیست. بسیاری از افراد مبتلا ممکن است شنوایی طبیعی داشته باشند و تنها در صورت پیشرفت ضایعه یا ایجاد عوارض، اختلال شنوایی را تجربه کنند.
اگزوستوز چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص اگزوستوز معمولاً با معاینه گوش و بررسی مجرای شنوایی خارجی انجام می‌شود. پزشک متخصص گوش، حلق و بینی می‌تواند با مشاهده مجرای گوش، برجستگی‌های استخوانی مشخصه این عارضه را شناسایی کند.
در صورتی که فرد دچار کاهش شنوایی شده باشد، انجام ارزیابی شنوایی نیز اهمیت دارد. ادیومتری می‌تواند مشخص کند که آیا تنگی مجرای گوش یا سایر مشکلات همراه با کاهش شنوایی ارتباط دارند یا خیر.
در مواردی که بررسی دقیق‌تر ساختار استخوانی ضرورت داشته باشد یا احتمال انجام جراحی مطرح شود، ممکن است از تصویربرداری نیز استفاده شود.
آیا همه افراد مبتلا به اگزوستوز نیاز به درمان دارند؟
خیر. اگر اگزوستوز کوچک باشد و برای فرد علامت یا عارضه‌ای ایجاد نکند، معمولاً نیازی به جراحی وجود ندارد و می‌توان وضعیت گوش را تحت نظر داشت.
هدف درمان در موارد علامت‌دار، کنترل عوارضی مانند تجمع جرم، گیر افتادن آب، عفونت‌های مکرر و کاهش شنوایی و در صورت لزوم، افزایش فضای مجرای گوش است.
درمان اگزوستوز گوش چیست؟
انتخاب روش درمان به اندازه ضایعه، میزان تنگی مجرای گوش، علائم فرد و وجود عوارض بستگی دارد.
مراقبت و درمان محافظه‌کارانه
در موارد خفیف، ممکن است پزشک بر پیگیری وضعیت گوش و کنترل عوارض تمرکز کند. در صورت تجمع جرم یا بقایای پوستی، پاک‌سازی مجرای گوش توسط فرد متخصص ممکن است ضروری باشد.
افراد مبتلا به اگزوستوز نباید برای خارج‌کردن جرم گوش از گوش‌پاک‌کن یا سایر اجسام استفاده کنند؛ زیرا این کار می‌تواند به پوست مجرای گوش آسیب وارد کند و احتمال التهاب و عفونت را افزایش دهد.
جراحی کانال‌پلاستی
در موارد شدید، به‌ویژه زمانی که تنگی مجرای گوش باعث عوارض قابل‌توجه، عفونت‌های مکرر، تجمع مداوم مواد در مجرا یا اختلال شنوایی شود، ممکن است کانال‌پلاستی (Canalplasty) توصیه شود.
در این جراحی، استخوان اضافی ایجادشده در مجرای گوش برداشته می‌شود تا فضای مجرا افزایش یابد. روش و تکنیک جراحی بر اساس محل و میزان ضایعه توسط جراح انتخاب می‌شود.
جراحی معمولاً برای موارد شدید یا علامت‌دار در نظر گرفته می‌شود و وجود یک اگزوستوز کوچک و بدون علامت به‌تنهایی به معنای ضرورت جراحی نیست.
آیا اگزوستوز بعد از جراحی دوباره ایجاد می‌شود؟
امکان عود یا ادامه رشد استخوانی پس از جراحی وجود دارد؛ به‌ویژه اگر فرد پس از درمان همچنان در معرض عواملی مانند آب سرد و باد قرار داشته باشد.
به همین دلیل، محافظت از مجرای گوش در برابر آب سرد و باد می‌تواند بخشی از مراقبت‌های پس از درمان باشد. بااین‌حال، میزان عود در مطالعات مختلف متفاوت گزارش شده است و نمی‌توان یک درصد ثابت را برای همه افراد در نظر گرفت.
چگونه می‌توان خطر اگزوستوز گوش را کاهش داد؟
با توجه به ارتباط مواجهه مکرر با آب، به‌ویژه آب سرد، و شرایط محیطی با اگزوستوز، کاهش این مواجهه و استفاده از محافظ مناسب گوش ممکن است به کاهش خطر کمک کند.
برای افرادی که به‌طور منظم شنا، موج‌سواری یا غواصی می‌کنند، اقدامات زیر می‌توانند مفید باشند:
- استفاده از محافظ مناسب گوش هنگام فعالیت‌های آبی
- محافظت از گوش در برابر باد و سرمای شدید
- استفاده از کلاه یا پوشش مناسب در شرایط محیطی سرد
- خشک‌کردن مناسب گوش پس از قرارگرفتن در آب
- مراجعه برای معاینه در صورت احساس گرفتگی، کاهش شنوایی یا عفونت‌های مکرر گوش
مطالعات انجام‌شده در میان موج‌سواران نیز ارتباط استفاده از محافظ گوش با کاهش خطر ایجاد اگزوستوز را بررسی کرده‌اند.
تفاوت اگزوستوز و استئوما چیست؟
اگزوستوز نباید با استئوما (Osteoma) یکسان در نظر گرفته شود. هر دو می‌توانند به شکل رشد استخوانی در مجرای گوش ظاهر شوند، اما از نظر ویژگی‌های بالینی و الگوی ایجاد با یکدیگر تفاوت دارند.
استئوما معمولاً یک ضایعه استخوانی منفرد و آهسته‌رشد است، درحالی‌که اگزوستوز اغلب به شکل برجستگی‌های استخوانی متعدد در دیواره مجرای گوش دیده می‌شود و ارتباط بیشتری با مواجهه مکرر با آب و شرایط محیطی دارد.
تشخیص دقیق این دو ضایعه باید بر اساس معاینه پزشکی و در صورت نیاز، بررسی‌های تکمیلی انجام شود.
نقش ارزیابی شنوایی در افراد مبتلا به اگزوستوز
از آنجا که تنگ‌شدن مجرای گوش می‌تواند در برخی افراد موجب کاهش شنوایی انتقالی شود، ارزیابی شنوایی در افرادی که دچار افت شنوایی، احساس گرفتگی گوش یا سایر علائم شنوایی هستند اهمیت دارد.
ادیومتری می‌تواند به تعیین نوع و میزان کم‌شنوایی کمک کند و در صورت نیاز، اطلاعات لازم برای تصمیم‌گیری درباره ادامه روند درمان را در اختیار پزشک و شنوایی‌شناس قرار دهد.
اگر کاهش شنوایی با اگزوستوز مرتبط باشد، ابتدا باید وضعیت مجرای گوش و علت انسداد توسط پزشک بررسی شود. در صورت باقی‌ماندن کم‌شنوایی پس از مدیریت پزشکی و بر اساس شرایط فرد، ممکن است راهکارهای توانبخشی شنوایی مورد بررسی قرار گیرند. سمعک درمانی برای خود اگزوستوز محسوب نمی‌شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر فردی، به‌ویژه با سابقه شنا، غواصی یا سایر فعالیت‌های آبی، با یکی از علائم زیر مواجه شود، بهتر است برای ارزیابی گوش مراجعه کند:
- کاهش شنوایی
- احساس گرفتگی یا انسداد گوش
- گیر افتادن مکرر آب در گوش
- عفونت‌های مکرر گوش خارجی
- ترشح گوش
- درد یا ناراحتی مداوم گوش
- تجمع مکرر جرم گوش
ارزیابی به‌موقع می‌تواند به شناسایی علت علائم و انتخاب روش مناسب برای کنترل عوارض کمک کند.
جمع‌بندی
اگزوستوز گوش نوعی رشد خوش‌خیم و تدریجی استخوان در مجرای گوش خارجی است که بیشتر در افرادی دیده می‌شود که به‌طور مکرر در معرض آب، به‌ویژه آب سرد، و باد قرار دارند. این عارضه ممکن است سال‌ها بدون علامت باقی بماند، اما در صورت پیشرفت می‌تواند با تجمع جرم، گیر افتادن آب، عفونت‌های مکرر گوش خارجی و در موارد شدید، کاهش شنوایی انتقالی همراه شود.
در موارد خفیف، پیگیری و کنترل عوارض ممکن است کافی باشد؛ اما در موارد شدید و علامت‌دار، جراحی کانال‌پلاستی می‌تواند برای افزایش فضای مجرای گوش و برطرف‌کردن مشکلات ناشی از انسداد مورد استفاده قرار گیرد. محافظت از گوش در برابر آب سرد و باد نیز، به‌ویژه برای افرادی که به‌طور منظم در ورزش‌های آبی فعالیت می‌کنند، اهمیت دارد.
منابع
- Landefeld K, Bart RM, Lau H, Cooper JS. Surfer’s Ear. StatPearls. National Center for Biotechnology Information.
- Kroon DF, Lawson ML, Derkay CS, Hoffmann K, McCook J. Surfer’s ear: external auditory exostoses are more prevalent in cold water surfers. Otolaryngology–Head and Neck Surgery. 2002;126(5):499–504.
- Alexander V, Lau A, Beaumont E, Hope A. The effects of surfing behaviour on the development of external auditory canal exostosis. European Archives of Oto-Rhino-Laryngology. 2015;272:1643–1649.
- Sheard PW, Doherty M. Prevalence and severity of external auditory exostoses in breath-hold divers. Journal of Laryngology & Otology. 2008;122(11):1162–1167.
- House JW, Wilkinson EP. External auditory exostoses: evaluation and treatment. Otolaryngology–Head and Neck Surgery. 2008;138(5):672–678.
- Simas V, et al. Auditory exostosis in Australian warm water surfers: a cross-sectional study. BMC Sports Science, Medicine and Rehabilitation. 2021;13:52.
- Impact of ear protection on occurrence of exostosis in surfers: observational prospective study of 242 ears. PubMed, 2021.
